ReadyPlanet.com
dot
dot
หลานนารา
dot
bullet22 ต.ค.59
bullet27 ต.ค.59
bulletพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิต
bulletค้นหาไปรษณีย์/EMS
bulletDictionary
dot
Inside 9anant
dot
bulletห้องแสดงอารมณ์ของผม
bulletบ้านคนรักสุนทราภรณ์
dot
บทความ
dot
bulletสงคราม ไม้เรียว และเพื่อน
bulletเขาหาว่าผมหลบหนีสังคม
bulletสังคมไร้คุณธรรม
bulletทำบุญเข้าพรรษา
bulletจดหมายถึงส้ม
bulletฤๅว่าชู้สาว
bulletเด็กแนว ตอนที่ ๑
bulletเด็กแนว ตอนที่ ๒
bulletคำนึงอดีต ภาค ๑
bulletคำนึงอดีต ภาค ๒
bulletคำนึงอดีต ภาค ๓
dot
ไดอารี่ที่เปิดเผย
dot
bulletเม็ดทรายที่ก้นอ่าว
bulletมุมมืดแห่งทะเลน้ำใจ
bulletเด็ก กับ วัด
bullet เธอชื่อ.......สายฝน
bulletบุญพาไป
bulletแด่แม่ใน้ผู้จากไป
dot
ภาพ-คลิปท่องเที่ยว
dot
bulletอัมพวาสมุทรสงคราม
bulletเมืองสุพรรณยันสามชุก
bulletภาพเที่ยวเมืองโบราณ
bulletรวมคลิปอยากให้ดู
bulletบ้านลัดนัน
bulletเพื่อนแท้
bulletบีม บอส บิว
bulletความทรงจำ
bulletอัลบั้มรวม
dot
คลิปขนมไทย
dot
bulletวิธีทำลูกชุบ
bulletฝอยทอง
bulletขนมสัมปันนี
bulletขนมครก
bulletขนมถ้วย
bulletขนมต้มใบเตย
bulletขนมต้มขาว
bulletขนมชั้น
dot
VDO น้ำพริก
dot
bulletน้ำพริกนครบาล
bulletน้ำพริกกะปิ
bulletน้ำพริกมะขามสด
bulletน้ำพริกมะม่วง มะดัน
bulletน้ำพริกกระท้อน
bulletน้ำพริกปลาย่างแมงดา
bulletน้ำพริกพริกไทยสด
bulletน้ำพริกไข่ปูทะเล
bulletน้ำพริกลงเรือ
bulletน้ำพริกอ่อง
bulletน้ำพริกเต้าเจี้ยว
dot
ราชการ
dot
bulletตรวจสลากล็อตเตอรี่
bulletราคาประเมิน
bulletสำนักงาน กพ.
dot
Oldies Music Video
dot
bulletNeil Young, Eagle Live
bulletEric Clapton/BB King
bulletGrand Funk/Deep purple
bulletThe Venture / Cliff Richard
bulletOldies Song
bulletBlue Brathers
bulletBlue Brathers
bulletJim Reeves/Garth Brooks
bulletBB King /Eric Clapton
dot
พักผ่อนหย่อนใจ
dot
bulletเที่ยวไปกับ ขสมก.
bulletศูนย์ฯ ฝึกอบรมทองผาภูมิ
bulletการเท่องเที่ยว (ท.ท.ท.)
bulletเที่ยวกับการรถไฟ
bulletท่องเที่ยวตกปลา
dot
กีฬา
dot
bulletผลฟุตบอลวันนี้
bulletHotleague
bulletสยามสปอร์ต
bulletอาจารย์มีชัย ฤชุพันธุ์
dot
อ่านหนังสือพิมพ์
dot
bulletHot News Sanook
bulletT News
bulletรวมลิงค์ข่าว
bullet27 ต.ค.59
dot
Newsletter

dot


เล่าเรื่องเที่ยวแบบง่าย ๆ สไตล์ของคุุณเอง
พาเที่ยวตลาดน้ำ ในประเทศไทย
ร้านอาหารประทับใจ
ตลาดน่าเที่ยวทั่วไทย
คบกันมาสี่สิบกว่าปีมิตรภาพมากมายที่ควรแก่การจดจำ
มิตรภาพชีวิตใน อผศ.


คำนึงอดีต ภาค ๒

 กระแสชีวิต 

            สายลมพัดอ้อยอิ่งเหมือนอ่อนล้า ดวงอาทิตย์หรุบแสงลงแล้วหลังจากทำหน้าที่ให้แสงสว่างต่อพื้นโลกในแถบนี้มาตั้งแต่ยามเช้าตรู่จึงถือโอกาสขอเวลาไปพักผ่อนเสียทีด้วยการเคลื่อนตัวลงอย่างช้า ๆ หลังแมกไม้ซึ่งอยู่ฟากแม่น้ำฝั่งโน้น ฉันเอนตัวอยู่ที่ระเบียงบ้านคนเดียว พ่อขับเรือหางยาว “สิงห์ท่าจีน” ไปอำเภอซึ่งอยู่ไกลไปอีกหลายกิโลเมตร "ยอดอัศวิน" เรือหางยาวอีกลำถูกนำขึ้นไว้บนคาน แม่พักจากการขายของแล้วและกำลังรีบเร่งเอาอาหารไปเลี้ยงหมูซึ่งอาศัยปลูกเล้าอยู่หลังวัด ดวงอาทิตย์ได้พักผ่อนแล้ว สำหรับพ่อกับแม่ซึ่งได้ทำหน้าที่มาก่อนที่ดวงอาทิตย์ขึ้นยังคงไม่ได้พักผ่อน พ่อกับแม่คงอ่อนล้ากว่าสายลมและดวงอาทิตย์มากนักหากแต่มิได้ปริปากพูดเท่านั่นพ่อเคยบอกอยู่เสมอว่าทำนาทำไร่นั้นเหนื่อยมากผลตอบแทนดูเหมือนจะไม่ค่อยคุ้มค่าแล้วยังต้องพึ่งพาธรรมชาติเป็นหลักต้องรอเวลารอโอกาสบางครั้งฝนฟ้าไม่ดีจะเดือดร้อนกันถ้วนหน้าโดยเฉพาะอย่างยิ่งที่นาที่มีอยู่ ก็น้อยเกินกว่าจะยึดเป็นอาชีพได้ก็ทำไปพอเลี้ยงปากท้องเท่านั้น ความหวังที่จะมีเงินทองใช้จ่ายเพียงพอส่งเสียให้ลูกได้เล่าเรียนสูง ๆ เห็นทีจะยากกลัวลูกลำบากในอนาคต จึงเลิกอาชีพทำนาหันมาค้าขาย ซึ่งอย่างน้อยก็พอที่จะกำหนดอนาคตของตนเองได้มากกว่าการทำนาทำไร่ แต่ว่าคนค้าขายจะต้องขยันเป็นพิเศษบางครั้งต้องทำหลาย ๆ อย่างพร้อมกันโดยมิให้เสียหายเพื่อป้องกันการพลั้งพลาดขาดทุน อีกอย่างจะได้เจือจุนกันเพราะกำไรไม่ได้มากมายนักต้องตื่นก่อนนอนทีหลังคนอื่นแต่ผลตอบแทนก็พอที่จะทำให้ความเป็นอยู่ของครอบครัวดีขึ้นบ้างนับว่าเป็นทางออกทางหนึ่งของผู้ที่ไม่มีที่ดินผืนใหญ่พอที่จะทำนาทำไร่เป็นอาชีพหลัก เมื่อพอมีเวลาว่างพ่อจะนำ “สิงห์ท่าจีน” สลับกับ "ยอดอัศวิน" เรือหางยาวของพ่อขับรับส่งผู้โดยสารที่หน้าอำเภอเพื่อเพิ่มพูนรายได้อีกทางหนึ่ง ฉันมองดูและไม่ค่อยเข้าใจนักได้แต่เฝ้าถามตัวเองว่าทำไมครอบครัวฉันต้องทำอะไรหลาย ๆ อย่างที่มีผลกระทบทำให้ฉันต้องเหนื่อยยากไปด้วย ต้องออกไปเก็บผักบุ้งเก็บผักตบชวามาหั่นผสมรำเพื่อนำไปเลี้ยงหมูน่าเบื่อหน่ายเหลือเกินไม่มีเวลาไปเที่ยววิ่งเล่นกับเพื่อฝูงสู้เพื่อน ๆ ที่พ่อแม่ทำนาไม่ได้ พอหมดฤดูทำนาก็ได้พักผ่อนมีเวลาวิ่งเล่นอย่างเหลือเฟือโดยเฉพาะอย่างยิ่งในไร่ในนาเขาไม่ค่อยใช้เด็กทำงานกันมากนักต่างกับฉันที่ต้องทำหลายสิ่งหลายอย่างจนไม่มีเวลาวิ่งเล่น ฉันเริ่มไม่แน่ใจว่าพ่อแม่ฉันคิดผิดหรือเปล่าที่ไม่ทำนาทำไร่หันมาค้าขายเช่นนี้ การทำนานั้นแม้จะต้องเฝ้ารอผลิตผลจากความเหนื่อยยากเป็นเวลานานแต่ฉันกลับเห็นว่าบางครั้งก็ดูสนุกสนานมีการช่วยเหลือกันด้วยวิธีลงแขกดำนา ลงแขกเกี่ยวข้าว นวดข้าว โดยผลัดเปลี่ยนช่วยกันเป็นบ้าน ๆ ไปจนครบ ไม่ต้องจ้างกัน นับว่าเป็นความฉลาดของคนบ้านนอกอย่างหนึ่ง สำหรับการค้าขายนั้นไม่สามารถลงแขกซื้อขายกันทีละร้านได้เหมือนเช่นการทำนา 

           นั่งคิดเรื่อยเปื่อยตามประสาเด็กท่ากระโดดน้ำอันพิสดารเมื่อหลายวันก่อนทำให้ต้องนอนซมกับพิษไข้ ความเจ็บปวดรวดร้าวทางร่างกาย ความปวดร้าวทางจิตใจ ที่เกิดเป็นพิษภัยขึ้นมาตัวเราเป็นผู้ก่อขึ้นเอง ร่างกายฉันบาดเจ็บจากการกระโดดน้ำจากที่สูงจนเกือบจะสิ้นชีวิตก็เพราะตัวเอง ด้วยวัยและความคิดเช่นนั้น ทำให้อยากแสดงความสามารถให้โดดเด่นกว่าผู้อื่นไม่ได้คิดให้รอบคอบจึงทำให้ต้องถูกก่นด่าซ้ำเติมจากบางคนล้วนเกิดจากสิ่งที่ฉันทำขึ้นเอง แต่ในส่วนลึกของจิตใจยังคงโต้แย้งอยู่เสมอว่าในเมื่อฉันเป็นผู้ได้รับความเจ็บปวดจากการกระทำความผิดพลาดของฉัน ผู้อื่นซึ่งไม่ได้รับผลของความเดือดร้อนสักเพียงน้อยนิดแล้วใช้สิทธิใดมาต่อว่าหรือก่นด่า เขาใช้อำนาจใดตั้งตัวเป็นผู้พิพากษาตัดสินผู้อื่นด้วยความรู้สึกนึกคิดของตนเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งฉันยังเป็นเด็ก น่าจะให้คำแนะนำหรือปลอบโยนต่างหาก ถูกแล้วหรือที่มาซ้ำเติมกัน หรือถ้าหากจะเหมาเอาว่าสิ่งที่ฉันทำเป็นความผิดแล้ว ในโลกนี้จะมีผู้คนที่ผิดจนไม่อาจให้อภัยเชียวหรือ ในความรู้สึกลึก ๆ ของฉันในขณะนั้นโลกนี้ช่างเลวร้ายเหลือเกิน แต่แล้วเมื่อเวลาผ่านไปสองสามวันเพื่อนลายคนได้ไปมาหาสู่พูดคุยด้วยความเห็นอกเห็นใจประสาเด็กอันมีแต่ความบริสุทธิ์และจริงใจ ฉันจึงมีความรู้สึกว่าโลกนี้ยังสดใสน่าอยู่ยิ่งนัก จุกกับเปี๊ยกเอามะขามเทศมันมาแบ่งให้กิน ศักดิ์เอาหนังสติ๊กไปยิงมะขามมาฝากบางคนมาคุยโม้เรื่องไปขุดจิ้งหรีด วิดปลาให้ฟังสนุกสนานมากฉันอยากมีเพื่อฝูงดีดีแบบนี้แต่มีอย่างหนึ่งที่ยังคงค้างคาจิตใจอยู่จะต้องรู้ให้ได้ว่าเพื่อนฝูงที่แสนดีของฉันหัวเราะทำไมกันขณะที่ฉันกำลังแสดงท่ากระโดดน้ำให้ดูในวันนั้น ดำซึ่งเป็นผู้ที่มีนิสัยห้าวหาญคงเข้าใจข้อข้องใจของฉันจึงบอกว่าที่หัวเราะนั้นมิได้เยาะเย้ยให้เจ็บใจดอกแต่เพราะว่าเห็นตั้งท่าสวยดีจึงได้ส่งเสียงหัวเราะเชียร์กัน บางครั้งคำตอบของดำผู้ห้าวหาญฟังดูไม่ห้าวหาญเลย ฉันพยายามนึกถึงท่านกบินที่หัวสะพานไม่เห็นว่าจะน่าขำที่ตรงไหนกันกลับดูมีสง่าราศรีด้วยซ้ำไป ถึงแม้ดำจะพยายามบอกว่าท่ากระโดดนั้นสวยงาม แต่ก็ยังคงเป็นที่น่าแปลกใจว่าเมื่อเห็นความสวยงามแล้วกลับมาส่งเสียงหัวเราะมีอย่างนี้ที่ไหนในโลก สมเพื่อนร่างเล็กซึ่งปกติเป็นคนเงียบ ๆ นานทีจึงจะแสดงความเห็นสักครั้ง ดูเหมือนจะรู้ว่าฉันไม่เชื่อที่เจ้าดำบอกจึงโพล่งออกมาด้วยน้ำเสียงอันดังและฟังชัดว่า “ที่หัวเราะนั้น เพราะเห็นนกเขาเปียกน้ำหนาวสั่นจนตัวหดอยู่หว่างขาโว้ยไม่ได้เยาะเย้ยเอ็งดอก” บางครั้งผู้ที่ดูไม่ห้าวหาญก็มีคำตอบที่ห้าวหาญฉันจึงเข้าใจแจ่มแจ้งและไม่นึกแปลกใจในเสียงหัวเราะนั้นอีกเลย เด็ก ๆ สมัยนั้นแก้ผ้าอาบน้ำหรือกระโดดน้ำกันแทบทุกคนไม่มีใครใช้กางเกงว่ายน้ำดอกแม้จะนึกก็ยังนึกไม่ออกว่าในโลกนี้มีกางเกงสำหรับใส่ว่ายน้ำโดยเฉพาะ สำหรับพวกเราชุดนอนชุดเที่ยวชุดเดียวกัน และบางทียังใช้เป็นชุดอาบน้ำเมื่อถึงเวลาจำเป็นอีกด้วย 


          กว่าสิบวันที่ไม่ได้ไปว่ายน้ำหน้าวัด ยังหวาดอยู่เหมือนกันเมื่อนึกถึงความเจ็บปวดที่ผ่านมาแผลที่ข้อมือข้างซ้ายแห้งและหายระบมแล้วคงมีเพียงรอยแผลเป็นและคราบยาแดงเปื้อนอยู่นี่คือร่องรอยที่จะต้องจดจำไปชั่วชีวิต แผลจากเขี้ยวเจ้าดิ๊กที่กระโดดน้ำลงไปช่วยงับข้อมือพยายามลากฉันเข้าฝั่งในขณะที่เพื่อน ๆ เข้าใจว่าฉันแกล้งทำเป็นจมน้ำมารู้ว่าฉันจมน้ำจริงก็เมื่อเห็นเจ้าดิ๊กพยายามช่วยฉันอย่างสุดกำลังแม้จะงับข้อมือฉันจนเลือดโชกก็ไม่ยอมปล่อย บรรดาเพื่อน ๆ จึงส่งเสียงขอความช่วยเหลือแล้วช่วยฉันไว้ได้ วันนี้ฉันแข็งแรงพร้อมที่จะซุกซนอีกแล้วแต่ไม่คิดจะหัดบินลงสู่พื้นน้ำอีกเลย แม่กลับจากเลี้ยงหมูที่หลังวัด เนื้อตัวเสื้อผ้าแม่ดูเลอะเทอะอย่างเห็นได้ชัดแม้ในเวลาค่ำเช่นนี้ ริ้วรอยบนใบหน้าของแม่แลดูอิดโรยแม่คงเหนื่อยมากที่ไม่มีคนช่วยขนอาหารไปเลี้ยงหมู คงมีแต่เจ้าดิ๊กที่ตามไปเป็นเพื่อร่วมทาง หมูที่แม่เลี้ยงไว้คงหิวเมื่อต้องรออาหารจนค่ำมืดโดยที่ไม่มีโอกาสออกไปหากินที่อื่นเนื่องจากถูกขังอยู่ในเล้า หมูได้กินอาหารแล้วแม่ยังไม่ได้กินอะไรเลยแต่สีหน้าของแม่ดูออกจะพอใจที่ได้ให้อาหารหมูกินอย่างอิ่มหนำก่อนที่ตัวเองจะกินข้าว หมูของแม่ทุกตัวอ้วนท้วนสมบูรณ์ดีและโตเร็วมากเนื่องจากแม่คอยเอาใจใส่ดูแลให้กินอาหารอย่างอิ่มหมีพีมัน อาบน้ำ ทำความสะอาดเล้าให้อย่างสม่ำเสมอหมูจึงสุขสบายบนความลำบากของแม่ สำหรับหมูยิ่งโตเร็วเท่าไรก็ย่อมถูกฆ่าเร็วเท่านั้นเข้าตำราอยู่เพื่อกินในที่สุดก็กลายเป็นกินเพื่อตาย สำหรับคนเรากินอยู่อย่างดีหวังเพื่อให้ชีวิตยืนยาวเรียกว่ากินเพื่ออยู่ ถ้าหากหมูมีสมองสักหน่อยคงไม่กินอาหารมากจะได้โตช้าชีวิตจะได้ยืนยาวแต่แม่ก็คงเหนื่อยที่จะต้องเลี้ยงดูมันเป็นเวลานาน ฉันมักจะนั่งรอแม่และพ่อกลับมากินอาหารพร้อมกันแม้จะต้องรอจนมืดค่ำก็ตามฉันต้องการความอบอุ่นเช่นนี้เพื่อนคนอื่นก็คงต้องการแบบนี้เช่นกัน พ่อมักจะมีเรื่องต่าง ๆ ที่ได้ไปพบเห็นมาบ้างได้ยินได้ฟังมาบ้างจากพวกพ่อค้า ข้าราชการที่อำเภอมาเล่าให้ฟัง ฉันและแม่ก็พลอยสนุกสนานตื่นตาตื่นใจและได้รับความรู้พร้อมกันในวงอาหาร แต่วันนี้ในวงอาหารขาดพ่อไปคนหนึ่ง แม่เก็บแกงส้มผักบุ้งและปิ้งปลาช่อนแห้งไว้ในตู้รอพ่อกลับมากิน

          เรือหาปลา เรือตกกุ้งส่องแสงไฟจากตะเกียงแก๊สอยู่เป็นระยะ มองไกล ๆ คล้ายแสงหิ่งห้อยที่ชอบบินฉวัดเฉวียนกรีดกรายอยู่บริเวณต้นลำพู แสงเหล่านี้ช่วยแต้มเติมสีสันในท้องน้ำให้ดูสวยงามมีบรรยากาศชวนเพ้อฝันและหวลระลึกถึงเป็นยิ่งนัก ฉันเคยฝันอยากเป็นครู อยากเป็นนักบิน อยากเป็นตำรวจ อยากเป็นทหาร แต่ไม่เคยฝันอยากสบายหรืออยากอยู่เฉย ๆ แม้จะฝันว่าเป็นคนเขียนหนังสือยังไม่เคยฝันสักครั้ง ที่กล่าวนั้นล้วนเป็นความฝันตามประสาวัยเด็ก สำหรับวันนี้ความฝันเหล่านั้นได้แปรเปลี่ยนไปแล้วคงเหลือเพียงฝันว่าจะต้องฟันฝ่าอุปสรรคทุกสิ่งทุกอย่างเพื่อไปสู่ความเป็นจริงให้ได้ ผู้อื่นก็คงมีความฝันเช่นกันช่วยกันสานความฝันให้กลับกลายเป็นความจริง 

          คืนนี้ท้องฟ้าช่างน่าดูนักมวลหมู่ดาวระยิบระยับไปหมด นั่นดาวหมีใหญ่ กลุ่มนี้ดาวหมีเล็ก ดาวไถล่องลอยอยู่ด้านโน้น ดาวลูกไก่ก็ยังคงอวดโฉมให้เห็นกันทั้งครอบครัว แต่คืนนี้ลูกไก่ทั้งเจ็ดดูไม่ค่อยสดใสนัก คงกำลังเศร้าโศกคิดคำนึงถึงแม่ไก่ที่จากไปอย่างไม่มีวันกลับ จากระเบียงบ้านซึ่งอยู่ริมน้ำฉันนอนนับดาวเคล้าเสียงแมลง หรีดหริ่งเรไร มีเสียงปลาฮุบจ๋อมแจ๋มอยู่ในน้ำเป็นการประสานสำเนียงของธรรมชาติได้อย่างน่าชื่นชมยิ่งนัก ฉันเผ้าคอยฟังเสียงเรือเมื่อไหร่พ่อจะกลับบ้านฉันจะได้ติดไฟอุ่นแกงส้มให้พ่อได้กินร้อน ๆ แม่บอกว่าให้เข้านอนได้แล้ว ฉันอิดเอื้อนว่าไม่ง่วงพรุ่งนี้โรงเรียนหยุดเพราะเป็นวันพระ ในสมัยนั้นโรงเรียนวัดในชนบทจะหยุดวันโกนกับวันพระเหมือนกันเกือบทุกแห่งเพื่อให้ญาติโยมได้มาร่วมทำบุญกันที่วัด บรรดาลูกศิษย์วัดจะได้ไม่ต้องไปโรงเรียนเพื่อยู่ทำหน้าที่ของตน พระบางรูปที่ต้องสอนหนังสือที่โรงเรียนด้วยจะได้มีเวลามาสวดหรือเทศน์สั่งสอนให้ญาติโยมได้ฟังกันในวันพระ ได้ยินเสียงแม่พูดคล้ายรำพึงกับตนเองว่าวันนี้ทำแต่งานทั้งวันยุ่งมากจนเกือบลืมไปว่าพรุ่งนี้เป็นวันพระใหญ่ยังไม่ได้เตรียมดอกไม้และข้าวปลาอาหารพิเศษไว้ทำบุญเลย พอดีลุงสมซึ่งมีบ้านอยู่ลึกเข้าไปในคลองข้างวัดแกพายเรือผ่านมาร้องทักทายตามอัธยาศัยประสาคนบ้านนอกซึ่งมีความผูกผันใกล้ชิดสนิทสนมกันนับเป็นเรื่องธรรมดาที่พบเห็นได้ทุกหนทุกแห่งต่างกับคนในเมืองที่แม้บ้านรั้วติดกันยังแทบไม่รู้จักกันจะขอตะไคร้สักต้นสองต้นทำต้มยำยังไม่กล้า ลุงสมบอกว่าคืนนี้กำลังจะไปลอยข่ายดักปลาในแม่น้ำพรุ่งนี้เช้าจะได้ทำกับข้าวไปทำบุญถวายพระ แม่จึงขอซื้อปลาลุงสมล่วงหน้าถ้าหากได้ปลาให้เอามาขายด้วยจะได้ทำอาหารถวายพระเหมือนกันวันนี้ไม่ได้ซื้อหมูหรือไก่เตรียมไว้ ฉันดีใจจริง ๆ พรุ่งนี้ที่วัดมีงานทำบุญอีกแล้วผู้คนที่มาเที่ยวจำนวนมากทำให้ดูสนุกครึกครื้น ข้าวปลาอาหารถวายพระคงมีมากมายทั้งหมูเห็ดเป็ดไก่รวมทั้งปลาของแม่และลุงสมอีกด้วยล้วนแต่เป็นอาหารที่จัดทำเป็นพิเศษทั้งนั้น พระคงมีอาหารเหลือเฟือและไอ้ออดลูกศิษย์หลวงตาพร้อม เพื่อนรักของฉันคงได้รับผลบุญไปด้วย ฉันเข้าใจว่าในโลกนี้คงไม่มีคนบาปอีกแล้วมีแต่ผู้คนมุ่งจะไปทำบุญกัน แล้วใครกันนะที่ยังทำบาปกันอย่างไม่หยุดหย่อน เสียงแม่ย้ำให้เข้านอนอีกครั้งบอกว่าไม่ต้องรอพ่อดอกคืนนี้พ่อพาพวกข้าราชการอำเภอไปตรวจท้องที่ที่คลองบางปลากว่าจะกลับคงดึกมาก

          เสียงใสของไก่ขันสอดรับกันเป็นระลอกบ่งบอกว่าถึงเวลาเช้าตรู่ แว่วเสียงเพลงลูกทุ่งที่หลวงพี่ปื้ดเปิดทุกเช้ามืดวันที่วัดมีงานบุญ เพลงเหล่านี้ฟังกันจนคุ้นหูด้วยบรรยากาศของท้องทุ่งท้องนาผสมผสานกับความรักของหนุ่มสาวชาวชนบททำให้มีความสุขและเคลิบเคลิ้มไปได้อย่างลืมตัว แดดอ่อนตอนยามเช้าส่องประกายสีทองกระทบสายน้ำอันสดใสในลำน้ำท่าจีนที่ไหลรวยรินพริ้วเป็นระลอกเมื่อต้องสายลมเย็นเฉื่อยฉิว ผีเสื้อหลายหลากสีโผบินไปมาอย่างมีความสุข แมลงปอตัวน้อยบินล้อลมโฉบเฉี่ยวไปมาแล้วถลาลงเกาะต้นหญ้าเขียวแกว่งไกวไหวเอน แมงมุมน้ำ หรือเจ้าตัวจิงโจ้น้ำขายาวเยื้องกรายเดินเล่นอยู่บนผิวน้ำด้วยความเบิกบานใจ กอลำเจียกไหวเอนตามแรงลมและเกลียวคลื่นที่สาดซัดพัดเข้าหาฝั่ง ความงามที่ถูกแต่งแต้มสีสันโดยธรรมชาติอันบริสุทธิ์ทำให้จิตใจผู้คนพลอยสดชื่นไปด้วยมองออกไปในลำน้ำเด็กนักเรียนกำลังพายเรือไปโรงเรียนด้วยความเป็นสุข นักเรียนเหล่านี้มีจุดมุ่งหมายอยู่ที่โรงเรียนประจำอำเภอที่ไม่ได้หยุดเรียนวันโกนวันพระเหมือนโรงเรียนวัดหากแต่โรงเรียนจะหยุดในวันเสาร์อาทิตย์เหมือนราชการทั่วไป แม่ค้าพายเรือออกไปค้าขายตามจังหวะชีวิตที่มิต้องเร่งร้อน เสียงสั่นกระดิ่งเป่าหวูดเขาควาย บีบแตรลม เป็นสัญญาณบอกให้รู้ถึงการเสนอขายสินค้ามีมาเป็นระยะ อากาศอันแสนสดชื่นทำให้กระหายที่จะสูดลมเข้าไปให้ชุ่มปอดบรรยากาศอันสงบร่มรื่นผสมผสานด้วยสำเนียงขับขานของมวลหมู่นกและแมลงที่ออกหากินในยามเช้า ปลาที่หน้าวัดโผผุดขึ้นเล่นน้ำส่งเสียงตูมตามน้ำแตกกระจายเป็นฟูฝอยทุกสิ่งแลดูสดใส ภาพชีวิตเหล่านี้ได้พบเห็นเป็นประจำเมื่อยามเด็ก ฉันเข้าใจว่าปลาที่กำลังเล่นน้ำคงเป็นสุขและสนุกสนานอย่างยิ่งที่ไม่มีคนหาปลาผู้ใดมาจับไปเป็นอาหารแม้แต่ลุงสมเนื่องจากอยู่ในเขตอภัยทานอันแสนปลอดภัยแล้วเหตุไฉนปลาที่อยู่ในบริเวณอื่น ๆ จึงไม่ว่ายมาร่วมอยู่ที่หน้าวัดเสียให้หมดจะได้ปลอดภัยไปด้วย สำหรับคนหาปลาหากมาจับปลาที่หน้าวัดถือเป็นบาปหนักหนาผู้คนด่าว่าให้ได้อาย หากไปจับปลาที่อื่นบาปหรือไม่หนอ ลุงสมจับปลามาปรุงอาหารไปทำบุญ แม่ซื้อปลาลุงสมทำต้มยำถวายพระได้บุญหรือได้บาปหนอ คงจะเป็นการดีอย่างยิ่งที่ผู้คนเกรงกลัวต่อบาปและคงจะดียิ่งขึ้นที่ผู้คนใฝ่ทำบุญทำกุศล แล้วทีนี้เราจะกิจอะไรกันดีเพื่อจะได้ไม่ต้องเป็นบาปเพราะสิ่งที่เรากินเข้าไปเพื่อประทังชีวิตในวันนี้ล้วนมาจากสิ่งมีชีวิตทั้งสิ้น นับตั้งแต่ต้นข้าวที่ชูรวงเหลืองอร่ามถูกเกี่ยวจนขาดพืชผักถูกขุดรากถอนโคนปลิดปลงลงจนสิ้นชีวิต สรรพสัตว์ถูกพรากชีวิตอยู่ทุกเมื่อเชื่อวันเพื่อเป็นอาหารของผู้คนบ้าง นำไปทำบุญถวายพระบ้าง คนเราไม่กินอาหารก็ต้องตายพระไม่ฉันอาหารก็ต้องมรณภาพผู้มีอำนาจวาสนาผู้มากด้วยบุญกุศลก็ต้องตายเมื่อขาดอาหาร ดูเหมือนอาหารที่มีชีวิตเหล่านั้นได้เสียสละชีวิตเพื่อให้ผู้อื่นได้มีชีวิตอยู่รอดฉันยังคงหาคำตอบให้คำถามเหล่านี้อย่างสมเหตุสมผลไม่ได้ทั้ง ๆ ที่เชื่อโดยบริสุทธิ์ว่าการฆ่าสัตว์ตัดชีวิตนั้นเป็นบาป ดังที่เคยได้รับฟังมาจากคำสอนของพระและของครูที่โรงเรียน ครั้นจะสรุปเอาว่าความตายของชีวิตเล็ก ๆ เหล่านั้นตายเพื่อให้ชีวิตมนุษย์ที่โตและประเสริฐกว่าจะได้คงอยู่ตามที่ลุงจอนข้างวัดเคยบอก ฉันก็ยังไม่เข้าใจชัดเจนนักด้วยคิดว่าชีวิตทุกชีวิตล้วนเท่าเทียมกันไม่ว่าจะเป็นพืช สัตว์ หรือเป็นคนล้วนมีสิทธิที่จะปกป้องรักษาชีวิตของตนเอาไว้ให้ยืนยาวที่สุดเพียงแต่มีเหตุปัจจัยไม่เหมือนกันจึงทำให้ชีวิตจำเป็นต้องแตกต่างกันทั้งสถานะ รูปร่าง โอกาส หรือสภาวะ ความรู้สึกนึกคิด ดูแต่กุ้งหอยปูปลาที่อาศัยอยู่หน้าวัดมักไม่ถูกฆ่า หากแต่ว่าวันใดเพลิดเพลินหลงว่ายออกไปในเขตอื่นถูกจับได้เป็นอันต้องสิ้นชีวิตกลายเป็นอาหารเพื่อต่อชีวิตให้ผู้อื่นอีกต่อไป ดูเหมือนว่าบางครั้งระหว่างบาปกับบุญนั้นคาบเกี่ยวกันอย่างหมิ่นเหม่เหลือเกิน เด็ก ๆ อย่างพวกฉันเมื่ออยู่ในอ้อมอกของพ่อแม่ก็จะปลอดภัยเหมือนปลาที่อาศัยอยู่หน้าวัดหากหลงผิดออกไปนอกลู่นอกทางที่พ่อแม่ ครู อาจารย์ อบรมสั่งสอนก็อาจพบกับสิ่งเลวร้ายและไม่ปลอดภัยในชีวิต แล้วด้วยเหตุใดเพื่อนบางคนจึงยังคงดื้อดึงไม่ค่อยปฏิบัติตามคำอบรมสั่งสอน หรืออยากตายเหมือนปลาที่หนีออกจากหน้าวัด ปลาตายนับว่ายังมีประโยชน์ต่อชีวิตผู้อื่นทั้งเป็นอาหารเป็นปุ๋ยธรรมชาติ คนเราไม่ว่าจะเป็นเด็กหรือผู้ใหญ่หากต้องตายไปร่างกายหามีประโยชน์ไม่ มีแต่สร้างภาระให้ผู้แก่อื่นต้องจัดการศพไม่อาจปล่อยให้เน่าเหม็น หรือนำไปเลี้ยงสัตว์ต่าง ๆ หรือทำเป็นปุ๋ยนับว่าร่างกายมนุษย์ที่ตายแล้วนี้ไม่มีประโยชน์เลย คุณค่าด้อยกว่าซากสัตว์เสียอีกดังนั้นจึงไม่ควรจะด่วนตายจากไปต้องพยายามมีชีวิตอยู่กันเข้าไว้ทั้งเพื่อตนเอง และเพื่อลดภาระของผู้อื่นคงไม่หนักหนาเกินไปกระมังในการที่จะพยายามรักษาชีวิตของแต่ละคนเอาไว้ด้วยการหลีกหนีสิ่งทำลายชีวิตต่าง ๆ อันเป็นอบายมุข สิ่งเสพติด เครื่องดองของเมา ตลอดจนการเสี่ยงชีวิตอย่างไร้เกียรติ

 

 กระแสชล

           สายน้ำยังคงไหลขึ้นลงต่อไปไม่มีที่สิ้นสุด จิตใจคนก็ไม่ได้หยุดนิ่งเฝ้าแต่ครุ่นคิดไปไม่รู้จบ ต้นโพธิ์ที่หน้าวัดโตขึ้นแผ่กิ่งก้านสาขาร่มเงาใหญ่โตให้พวกเราได้อาศัยนั่งพักผ่อนอย่อนใจ พวกผู้ใหญ่ได้นั่งเล่นหมากรุก นั่งจักตอกไว้สานตะกร้า ตะข้อง กระบุง นั่งปรึกษาหารือกันบ้างบางทีใต้ต้นโพธิ์นี้ก็สามารถใช้เป็นสนามมวยของเด็ก ๆ ที่ขัดข้องหมองใจกันนัดมาชกต่อยเป็นการพิสูจน์ฝีมือตามประสาเด็กซึ่งก็ถือเป็นเรื่องปกติเป็นการตัดสินแบบลูกผู้ชายเสร็จแล้วไม่มีการอาฆาตบาดหมางกันและยังเป็นเพื่อนที่ดีต่อกัน ฉันเองเคยถูกเพื่อนบางคนเอากำปั้นเรียกเลือดกำเดามาหลายครั้งโดยเฉพาะเจ้าดำนอกจากจะกล้ามใหญ่แล้วแถมยังมีกำปั้นหนักอย่างตะลุมพุกอีกด้วยกำปั้นนี้แหละที่ทิ่มปากครึ่งจมูกครึ่งจนฉันเห็นดาวเต็มท้องฟ้าไปหมด เพื่อน ๆ ที่รักกันใกล้ชิดสนิทสนมกันบางครั้งก็อาจเกิดความคิดเห็นที่แตกต่างกันไปและก็สืบเนื่องจากความเป็นเพื่อนที่รักกันนี่เองทำให้ต้องทะเลาะเบาะแว้งกันบ้างเรียกว่าทะเลาะกันเพราะมีเจตนาที่ดีต่อกันถ้าเป็นคนอื่นที่ไม่ใช่เพื่อนไม่ว่าพวกเขาจะเป็นตายร้ายดีอย่างไรพวกเราก็คงไม่เข้าไปเกี่ยวข้องจึงไม่มีปัญหาต่อกัน เดี๋ยวนี้เพื่อน ๆ และฉันก็เติบโตขึ้นเช่นเดียวกันกับต้นโพธิ์และใช้บริการสนามมวยใต้ต้นโพธิ์น้อยลงกว่าเดิม ความเป็นจริงที่ฉันได้พบตอนนี้ก็คือแม่น้ำให้กำเนิดชีวิตและทำให้หลายชีวิตได้พึ่งอาศัยทั้งในแม่น้ำและบนบก บุญคุณของแม่น้ำมีสุดคณานับ เป็นทั้งที่เล่นที่กินที่ประกอบอาชีพยังชีวิตและที่อยู่อาศัยชาวบ้านในชนบทจึงสำนึกบุญคุณของแม่น้ำเป็นอย่างยิ่ง ถึงคราวประเพณีลอยกระทงวัดจัดงานเป็นที่สนุกสนานครึกครื้นมีหนังมาฉายมีลิเก ดนตรีลูกทุ่งมาเปิดการแสดง ครั้นได้เวลาลอยกระทงก็จะอธิษฐานต่อแม่น้ำที่ปู่ย่าตายายสอนให้เรียกว่า แม่พระคงคาซึ่งหมายถึงเจ้าแม่ประจำลำน้ำ และก็ไปพ้องกับชื่อแม่น้ำสำคัญสายหนึ่งในประเทศอินเดียเข้าพอดี คำขอต่าง ๆ มากมายล้วนแต่ขอให้พบแต่สิ่งดีงามในชีวิต และขอขมาหากได้ทำสิ่งใดล่วงเกินไปบ้าง ในฤดูทอดกฐินทางวัดจะจัดให้มีการแข่งเรือกันเป็นที่สนุกสนานมีผู้คนมาร่วมงานกันอย่างครึกครื้น มาบัดนี้ยังถามตัวเองว่าทำไมคนเมืองหลวงที่มีแม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านจึงไม่รักแม่น้ำเจ้าพระยาเอาเสียเลย ถมทิ้งสิ่งปฏิกูลขยะมูลฝอยลงไปให้เน่าเสียโดยไม่มีความสำนึกบุญคุณที่แม่น้ำมอบให้หรือว่าคนชนบทอย่างพวกฉันจะเข้าใจประโยชน์ของแม่น้ำที่เคยดื่มเคยกินเหมือนเด็กที่ได้ดื่มนมจากแม่จึงซาบซึ้งถึงความรักความศรัทธาความกตัญญูรู้คุณได้ดีกว่าชาวเมืองหลวงที่ไม่มีโอกาสดื่มน้ำจากเจ้าพระยาโดยตรงความผูกพันจึงมีน้อยลง คุณครูราตรีเคยบอกว่าคนเมืองหลวงส่วนใหญ่เขาก็รักแม่น้ำเจ้าพระยาเหมือนพวกเรานั้นแหละเพียงแต่คนส่วนหนึ่งที่ทำร้ายเจ้าพระยาอย่างขาดจิตสำนึกและไร้ความคิดทำให้เสียหายไปหมดฉันเชื่อว่าคุณครูราตรีคงพูดถูก 


          พ่อเคยบอกว่าจากบ้านเราที่อำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐมนี้ เหนือขึ้นไปตามลำน้ำจะไปสู่จังหวัดสุพรรณบุรี หากล่องลงไปจะออกสู่ทะเลที่บ้านท่าจีนจังหวัดสมุทรสาคร ด้วยวัยที่เติบโตมาเพียงสิบขวบฉันไม่อาจคาดคะเนได้เลยว่าที่พ่อบอกนั้นมันใกล้หรือไกลเพียงใดได้แต่เก็บความอยากรู้ไว้ในใจตามประสาเด็กชนบททั่วไปซึ่งมักไม่กล้าแสดงออกหรือถามไถ่ผู้ใหญ่ทั้งที่อยากรู้อยากเห็นเพียงใดก็ตาม อาจเป็นเพราะว่าทุกคราวเมื่อถามสิ่งใดจากผู้ใหญ่มักจะถูกดุและบอกว่าอย่ายุ่งเป็นเรื่องของผู้ใหญ่จึงทำให้เด็ก ๆ เป็นเช่นนั้นกันไปหมด

          ภายหลังต่อมาจากที่ได้ผ่านการศึกษาหาความรู้มาบ้าง จึงได้รู้ว่าถิ่นที่อยู่อาศัยของฉันนั้นเป็นที่ราบลุ่มภาคกลางตอนล่างของประเทศหน้าตาคล้ายรูปสามเหลี่ยมมุมยอดอยู่ที่จัหงวัดนครสวรค์มีฐานคือชายฝั่งทะเลเหนืออ่าวไทย ส่วนด้านข้างทั้งสองมีลักษณะเป็นที่ราบภาคกลางตอนล่างอันเป็นที่ราบเกิดจากตะกอนของแม่น้ำสำคัญซึ่งมีอยู่สามสายด้วยกัน 

ตะวันออก เกิดจากแม่น้ำบางปะกงซึ่งกำเนิดจากแม่น้ำนครนายกและแม่น้ำปราจีนบุรี
          ตะวันตก เกิดจากแม่น้ำแม่กลองซึ่งเป็นที่รวมของแม่น้ำแควใหญ่หรือแม่น้ำศรีสวัสดิ์กับแม้น้ำแควน้อย หรือแม่น้ำไทรโยค
          ภาคกลาง อยู่ระหว่างแม่น้ำตะวันออกและตะวันตกเป็นที่ราบที่เกิดจากตะกอนของแม่น้ำเจ้าพระยา อันมีสาขา ปิง วัง ยม น่าน ไหลจากภาคเหนือผ่านภาคกลางตอนบนมารวมเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาที่จังหวัดนครสวรรค์หรือเมืองปากน้ำโพ ซึ่งน่าจะเพี้ยนมาจาก “ปากน้ำโผล่” มากกว่า เนื่องจากมีแม่น้ำไหลมาโผล่บรรจบกันที่นี่ สำหรับแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำสายใหญ่ของประเทศนั้นมีสาขาใหญ่แยกเป็นสามสาย คือแม่น้ำมะขามเฒ่า แยกจากแม่น้ำเจ้าพระยาทางฝั่งขวาที่อำเภอวัดสิงห์ จังหวัดชัยนาท แล้วไหลไปลงทะเลที่จังหวัดสมุทรสาคร ช่วงที่ผ่านจังหวัดสุพรรณบุรีเรียกแม่น้ำสุพรรณบุรี ผ่านจังหวัดนครปฐมเรียกแม่นครชัยศรี ผ่านจังหวัดสมุทรสาครเรียกแม่น้ำท่าจีน แต่โดยรวมแล้วแม่น้ำสายนี้จะเรียกว่าแม่น้ำท่าจีนที่บ้านฉันซึ่งอยู่อำเภอบางเลนจังหวัดนครปฐม ก็ยังเรียกว่าแม่น้ำท่าจีนเหมือนกันแม้แต่เรือหางยาวของพ่อยังตั้งชื่อว่า “สิงห์ท่าจีน” แม่น้ำสายนี้มีความยาวประมาณ 315 กิโลเมตร
          แม่น้ำน้อย แยกออกจากฝั่งขวาของแม่น้ำเจ้าพระยาที่ตำบลชัยนาท อำเภอเมืองจังหวัดชัยนาทไหลขนานไปกับแม่น้ำเจ้าพระยาผ่านจังหวัดสิงห์บุรี อ่างทอง แล้วไหลเข้าบรรจบกับแม่น้ำเจ้าพระยาอีกครั้งที่อำเภอไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
          แม่น้ำลพบุรี แยกออกทางฝั่งซ้ายที่อำเภอเมืองจังหวัดสิงห์บุรี ไหลผ่านจังหวัดลพบุรีไปบรรจบกับแม่น้ำป่าสักที่อำเภอเมืองจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ก่อนที่จะมาบรรจบกับแม่น้ำเจ้าพระยาแม่น้ำสายนี้ยาวประมาณ 85 กิโลเมตร 
          จำได้ว่าอ่านจากหนังสือที่เขียนโดยผู้ช่วยศาสตราจารย์ วรรณี พุทธาวุฒิไกร : ภูมิศาสตร์ประเทศไทย ประกอบกับตำราต่าง ๆ อีกหลายเล่มต้องขอขอบพระคุณที่ทำให้มีความรู้ในเรื่องนี้เพิ่มขึ้นเพราะพ่อฉันเองไม่มีความรู้เหล่านี้มากพอที่จะเล่าให้ฟังในวงอาหารเพียงแต่พ่อได้สร้างความกระตือรือล้นจุดประกายแห่งความอยากรู้อยากเห็นให้เกิดขึ้น

          ระหว่างแม่น้ำสายต่าง ๆ ในตอนล่างของทุ่งราบนี้มีคลองธรรมชาติและคลองขุดเชื่อมต่อระหว่างแม่น้ำมากมาย ดังเช่นคลองรังสิต ขุดเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยากับแม่น้ำนครนายก คลองแสนแสบ คลองสำโรง คลองพระโขนง ชุดเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยากับแม่น้ำบางปะกง คลองภาษีเจริญ คลองพระยาบรรลือ คลองบางบัวทอง คลองมหาสวัสดิ์ ขุดเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยากับแม่น้ำท่าจีน และคลองดำเนินสะดวกขุดเชื่อมแม่น้ำท่าจีนกับแม่น้ำแม่กลอง จากการสานเชื่อมต่อกันเช่นนี้ ขนบธรรมเนียม ประเพณี วัฒนธรรม และความเป็นอยู่จากลำน้ำสายหนึ่งจึงผสมผสานกลมกลืนไปสู่ลำน้ำอีกสายหนึ่งซึ่งเป็นเรื่องธรรมดาที่ทำให้เกิดวิถีความรู้สึกผูกพันใกล้ชิดกันมาตั้งแต่เก่าก่อนนับเป็นเยื่อใยในสายน้ำที่มีค่ายิ่ง เมื่อปีที่ฉันเกิดพุทธศักราชสองพันสี่ร้อยเก้าสิบห้ามีการสร้างเขื่อนทดน้ำขนาดใหญ่กั้นแม่น้ำเจ้าพระยาที่คุ้งบางกะเบียนตำบลบางหลวงอำเภอสรรพยา ซึ่งอยู่ใต้ตัวจังหวัดชัยนาทประมาณแปดกิโลเมตรสร้างเสร็จเมื่อปีสองพันห้าร้อยเรียกว่าเขื่อนชัยนาท เขื่อนสามารถกั้นแม่น้ำได้แต่ไม่สามารถกั้นความสัมพันธ์ของผู้คน น้าแฉล้มซึ่งมีบ้านติดกับบ้านพ่อจึงได้น้าลำไยที่มีบ้านอยู่เหนือเขื่อนเป็นคู่ชีวิต แม่ฉันเคยพายเรือจากบ้านที่แม่น้ำท่าจีนผ่านคลองหลายสายมาถึงคลองบางกอกน้อยและออกสู่แม่น้ำเจ้าพระยาที่ฝั่งธนบุรีเพื่อนำสินค้าในชนบทตั้งแต่ กุ้ง หอย ปู ปลา สด ๆ กุ้งแห้งปลาแห้งรวมทั้ง ปลาร้า กะปิ พืชผักต่าง ๆ มาขายให้คนในเมืองหลวงซึ่งกินเป็นแม้กระทั่งปลาร้านับเป็นเรื่องน่าแปลกสำหรับคนบ้านนอก การค้าขายแม้ว่าจะไม่ได้กำไรมากนักแต่ก็จำเป็นต้องขวนขวายเพื่ออนาคตของครองครัวและลูก ๆ ความยากลำบากเหล่านี้เป็นเรื่องธรรมดาของชีวิตชนบท หวลคิดถึงตอนนั้นแล้วรู้สึกสงสารแม่เป็นอันมาก แม่ช่างอดทนเหลือเกิน วิถีชีวิตผู้คนกับวิถีของสายน้ำช่างคล้ายคลึงกันเกิดจากรากเง่าเดียวกัน แตกแยกสาขากระจายไปถ้วนทั่วจนทำให้ลืมต้นกำเนิด ผู้คนจำนวนมากไม่รู้ว่าแม่น้ำมะขามเฒ่า แม่น้ำน้อย แม่น้ำลพบุรีล้วนถือกำเนิดจากแม่น้ำเจ้าพระยา ชีวิตผู้คนก็คล้ายเช่นนี้เมื่อมีลูกมีหลานมากมายแตกสายสกุลกันออกไปก็ลืมสิ้นถึงบรรพบุรุษหากจะระลึกถึงและสืบสายโลหิตกันดูบ้างความสงบสุขสันติก็คงจะมีมากกว่านี้เนื่องจากคิดได้ว่าเรามีเทือกเถาเหล่ากอเดียวกันต้องช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ฉันอยากให้โลกนี้มีสันติภาพ

  เพื่อนกับฉันวันนั้นในวันนี้

           การไปมาหาสู่ของชาวบ้านที่อยู่ตามลำน้ำสมัยนั้นจะมีแต่ทางน้ำเป็นสำคัญ วัดวาอารามส่วนใหญ่จะตั้งอยู่ใกล้ริมฝั่งน้ำสืบเนื่องมาจากมีผู้คนอาศัยอยู่เป็นจำนวนมากและเมื่อมีวัดก็มีโรงเรียนมีความเจริญเกิดขึ้นวัดจึงเป็นศูนย์รวมของผู้คนในการร่วมกิจกรรมต่าง ๆ อย่างไรก็ตามโรงเรียนที่วัดบ้านฉันนั้นมีชั้นสูงสุดเพียงชั้นประถมปีที่สี่ หากจะเรียนต่อในชั้นมัธยมจะต้องไปเรียนที่ตัวอำเภอ พวกฉันอยู่ไกลจากตัวอำเภอไม่มีถนนหนทางให้รถวิ่งมีแต่พนังกั้นน้ำและทางเดินเท้าหลายคนจึงต้องอาศัยเดินลัดเลาะไปตามหัวไร่ปลายนาหรือกลางทุ่งหลังฤดูเก็บเกี่ยวและอีกหลายคนจะใช้การสัญจรทางน้ำเป็นหลักต้องพายเรือไปกลับระหว่างบ้านกับโรงเรียนวันละหลาย ๆ กิโลเมตร เพื่อให้ได้ความรู้กลับมา พ่อแม่ต้องตื่นขึ้นมาหุงหาอาหารให้ลูกได้กินแต่เช้ามืดและเตรียมใส่ปิ่นโตไปกินที่โรงเรียนเพื่อเป็นการประหยัดตามฐานะของครอบครัวส่วนใหญ่ก็จะเป็นอาหารหาง่ายตามธรรมชาติบางวันก็ไข่ต้ม ไข่ทอดโดยเฉพาะเจ้าชิดมักจะชอบไข่ต้มน้ำมันตานีหรือเรียกสั้น ๆ ว่าไข่ตานีเอามากทีเดียว ทีแรกฉันไม่เข้าใจว่าไข่ตานีเป็นอย่างไรนึกว่าไข่นี้ซื้อมาจากร้านของพ่อซะอีกเนื่องจากเพื่อนบ้านมักเรียกพ่อว่า “ตานี” “ลุงนี” “น้านี” บ้างตามอัธยาศัย พอเพื่อนเรียกชื่อไข่ตานีจึงคิดว่าเพื่อนล้อชื่อพ่อทำเอาโกรธโต้เถียงทะเลาะกันถึงกับต้องนัดพบกันที่ใต้ต้นโพธิ์เพื่อประลองฝีมือตามแบบทายาทนายขนมต้มบรมครูมวยของไทยอีกเช่นเคย พ่อกับแม่รู้เข้าก็ต้องอบรมสั่งสอนและยังหัวเราะด้วยความขบขันแล้วอธิบายให้ ฟังว่าเจ้าชิดไม่ได้ล้อชื่อพ่อดอก ไข่ตานีหรือไข่น้ำมันตานีคือไข่ต้ม หรือไข่ทอดพอให้ไข่แดงสุกเป็นยางเหนียว ๆ ไม่สุกจนไข่แดงแข็ง ซึ่งยางเหนียว ๆ ของไข่แดงนี้มีลักษณะเหมือนยางของกล้วยตานีที่มีปลูกหรือขึ้นอยู่มากมายในท้องถิ่นบ้านเราซึ่งเป็นที่ราบลุ่ม กล้วยตานีมักปลูกไว้เพื่อนำกาบกล้วยมาใช้แทงหยวกเป็นลวดลายต่าง ๆ ประดับในงานศพและเมรุเผาศพอีกด้วยจึงมีมากที่จริงแล้วไข่ตานีนี้มีผู้คนนิยมกินกันทั่วไปทุกท้องถิ่นนั้นแหลาะแต่เรียกชื่อต่างกัน ท้องถิ่นอื่นมักเรียกว่าไข่ยางมะตูมตามยางของต้นมะตูมที่มีขึ้นอยู่มากในที่ดอน ได้ฟังพ่อแม่อธิบายฉันจึงหายโกรธเจ้าชิด และนึกละอายอยู่ในใจในความเข้าใจผิดและก็มักจะนำไข่ที่บ้านต้มแบบไข่ตานีไปกินที่โรงเรียนร่วมกับเจ้าชิดอยู่บ่อยครั้งโดยเฉพาะถ้าได้เหยาะน้ำปลาหอม ๆ แล้วคลุกกับข้าวสวยร้อน ๆ จะอร่อยมากทีเดียว เวลาไปโรงเรียนเสื้อผ้าชุดนักเรียนได้รีดบ้างไม่ได้รีดบ้างส่วนใหญ่แล้วจะไม่ค่อยได้รีดเนื่องจากไม่มีไฟฟ้าใช้หากจะรีดผ้าแต่ละครั้งต้องติดถ่านที่ใช้หุงข้าวเอามาใส่เตารีดซึ่งทำจากเหล็กเปิดผาได้มีด้ามจับด้านบนทำด้วยไม้มองด้านข้างรูปร่างเหมือนเรือรบที่เคยเห็นภาพในหนังสือ พอใส่ถ่านซึ่งติดไฟดีแล้วก็ปิดผารอจนร้อนใช้รีดผ้าได้ ถ้าร้อนมากไปเวลารีดจะติดเสื้อผ้าและบางทีทำให้เสื้อผ้าไหม้เสียหายต้องใช้ใบตองมารองรีดก่อนเพื่อให้เกิดความลื่นและลดความร้อนไปในตัวและถ้าความร้อนไม่พอก็จะรีดผ้าไม่เรียบ การรีดผ้าด้วยเตาถ่านถือเป็นศิลปอย่างหนึ่งต้องมีความชำนาญในการใช้ไฟให้พอดี เนื่องจากไม่มีเครื่องวัดและควบคุมความร้อน โดยเฉพาะเสื้อผ้านักเรียนสมัยนั้นกางเกงจะเป็นผ้าลายสองหรือผ้าเวสป๊อยหนา ๆ เป็นส่วนใหญ่สำหรับเสื้อจะเป็นผ้าโทเร หรือผ้าลินิน ซักเสร็จต้องลงแป้งเวลารีดจะได้มีกลีบโง้ง ของใครกลีบคมและทนกว่าจะถือว่าโก้หรูมาก ครั้นจะนั่งเรือจะลุกจะเดินต้องคอยระวังกลัวจะยับ แต่ก็จะเป็นเฉพาะระยะแรกที่ซื้อมาใหม่ ๆ เท่านั้นพอใช้ไปนานเข้าก็เลิกเห่อปล่อยไปตามมีตามเกิด ขาวเพื่อนของฉันมักอยากให้เสื้อผ้าของตนมีกลีบคมและคงทนกว่าคนอื่นเวลาลงแป้งใส่แป้งมันเป็นจำนวนมากหวังให้กลีบทนจนถึงเวลาเย็นแต่พวกฉันแลดูเสื้อผ้าของขาวแข็งไม่เหมือนผ้าคล้ายเอากระดาษมาตัดใส่มากกว่าดูตลกดีต่างกับเสื้อของสมศรีที่เรียกสวยได้ความว่าเมื่อซักเสร็จแล้วสมศรีนำไปแช่น้ำข้าวแล้วเอาไปตากพอหมาดจึงนำมารีดมีหลายคนนำวิธีนี้ไปใช้ได้ผลดี กล่าวถึงขาวแล้วพวกเราหลายคนเคยร่วมเสียในกับขาวเป็นอย่างมากเมื่อขาวพยายามขออนุญาตคุณครูขอเป็นคนเชิญธงชาติขึ้นเสาในตอนเช้าแต่ขาวไม่เคยได้รับอนุญาตให้เชิญธงชาติเลยขาวเสียใจจนร้องให้ พวกเราปลอบใจขาวทั้ง ๆที่พวกเราก็เสียใจกับขาวก็ได้แต่คิดไปว่าผิดด้วยหรือที่พวกเราไม่ได้เกิดเป็นลูกครูหรือลูกข้าราชการที่อำเภอเหมือนวิทยาและสุนีย์จึงไม่ได้เป็นผู้เชิญธงชาติ 


          แถวบ้านฉันแม้ไม่ยากไร้ก็ดูเหมือนยากไร้แม้ไม่อดอยากก็เหมือนอดอยาก อาหารการกินมีให้กินให้ประทังชีวิตก็จริงแต่ด้วยความเป็นจริงแล้วชีวิตของพวกเรามิได้เกิดมาเพียงเพื่ออยู่เพื่อกินอย่างจำเจไปวัน ๆ ควรจะเป็นชีวิตที่มีจุดหมายไม่ใช่การเดินทางที่ว่างเปล่า อาหารการกินตามธรรมชาติพอที่จะหามากินเพื่อดำรงชีวิตได้ไม่ยากก็จริงอยู่ แต่เมื่อจะเปลี่ยนเป็นเงินทองจะมีค่าน้อยมากสิ่งของจำเป็นในการดำรงชีวิตสิ่งอำนวยความสะดวกจึงไม่มีเหมือนคนอื่น การสร้างหนทางเพื่อให้ทัดเทียมผู้คนในท้องถิ่นเจริญจึงกระทำได้ยากเหลือเกิน พวกฉันเห็นพ้องต้องกันว่าเมื่อโอกาสมีเพียงเท่านี้ก็น่าจะพอใจแล้ว จะมีใครบ้างหนอมาสร้างโอกาสดี ๆ ให้กับเด็กบ้านนอกอย่างพวกฉันซึ่งอันที่จริงฉันเองก็พอจะรู้ว่าพี่น้องในท้องถิ่นอื่นบางท้องถิ่นยังมีความยากลำบากทั้งอดอยากมากกว่าพวกฉันเสียอีก แต่สิ่งที่ฉันต้องการจะกล่าวถึงไม่ได้หมายถึงความอดอยากแต่มันเป็นความไร้โอกาสในด้านต่าง ๆ ที่ควรจะมีเหมือนที่อื่นเขาบ้าง ท้องถิ่นในสมัยนั้นเด็ก ๆ ถ้าได้มีโอกาสเเรียนชั้นมัธยมศึกษาก็นับว่าดีมากแล้วส่วนใหญ่เมื่อเรียนจบชั้นประถมปีที่สี่ซึ่งเป็นการศึกษาภาคบังคับพ่อแม่ก็จะให้ออกจากโรงเรียนมาช่วยทำนาทำไร่ ฉันจัดอยู่ในจำนวนเด็กโชคดีไม่กี่คนที่มีโอกาสได้ไปเรียนในชั้นมัธยมที่โรงเรียนประจำอำเภอ เพื่อน ๆ ที่น่าสงสารอีกหลายคนเรียนหนังสือเก่งกว่าพวกฉันเสียอีกอยากไปเรียนต่อแต่ว่าพ่อแม่ไม่ส่งเสียให้เรียน ด้วยเหตุผลจากความไม่มีเงินบ้างไม่มีใครช่วยทำนาทำไร่บ้าง ลืมนึกถึงความสำคัญของการศึกษา ซึ่งคิดว่าคงไม่ใช่ความผิดของพ่อแม่เหล่านั่นเสียทีเดียว อาจเป็นเพราะว่ารัฐบาลใทนสมัยนั้นไม่ได้ปลูกจิตสำนึกในด้านการศึกษาแก่ประชาชนให้เห็นวาการพัฒนาคนเป็นการพัฒนาชาติ หรืออาจจะเห็นว่าคนโง่ปกครองง่ายก็ชักจะไม่แน่ใจเสียแล้ว ยังมีเพื่อบางคนพ่อแม่มีเงินมีทองฐานะดีกว่าผู้อื่นอยากให้ลูกเรียนต่อ สู้อ้อนวอนให้ลูกเรียนหนังสือก็ไม่ค่อยจะยอมเรียนบางคนไปเรียนก็เอาแต่เที่ยวเตร่ไม่เอาถ่านเรื่องการเรียนหนีโรงเรียนอยู่เป็นประจำแม้ครูจะลงโทษก็ไม่เข็ดหลาบประเภทดื้อดึงทั้งคำสั่งสอนดื้อทั้งไม้เรียวของคุณครูและต้องเลิกเรียนไปในที่สุดชีวิตต่อมาก็ต้องทำนา ทำไร่ แบไม่มีความรู้ หรือทำงานหนักต่อไปทรัพย์สมบัติที่พ่อแม่มอบให้ก็ไม่สามารถรักษาเอาไว้ได้บางคนถึงกับต้องยากจนข้นแค้นติดคุกติดตะรางก็ยังมี ซึ่งส่งผลกระทบมาถึงครอบครัวตลอดจนลูกหลานในภายหน้าต้องลำบากไปด้วย ครั้นหวลคิดได้ว่าหากตั้งใจเรียนหนังสือเสียแต่แรกคงไม่ลำบากอย่างนี้คงสุขสบายเหมือนเพื่อนคนอื่นที่ได้เป็นเสมียนอำเภอ ครูอาจารย์ ทหาร ตำรวจ นายธนาคาร หรือนายอำเภอก็ไม่รู้จะอิจฉาหรือโทษใครดีในสิ่งที่เกิดขึ้น เพื่อนที่เคยร่วมโดยน้ำตกปลาก็มีอันต้องหลบหน้าหลบตาทั้งที่ความหมายของคำว่าเพื่อนไม่น่าที่จะมีคำว่า ลาภ ยศ สรรเสริญ มากีดขวางแต่เขาคงเริ่มละอายในตัวเองจากสิ่งที่เขาได้กระทำลงไป

          ฉันมักจะนัดเพื่อนที่มีบ้านอยู่ใกล้เคียงพายเรือไปเรียนหนังสือพร้อมกันทีละหลาย ๆ ลำระหว่างทางก็จะมีเพื่อนร่วมทางซึ่งอยู่ต่างหมู่บ้านมาสมทบอีก ซึ่งเรือที่เราใช้ส่วนใหญ่นั้นเป็นเรือบดลำเล็กนั่งได้ลำละคนจะกำลังพอเหมาะ หากผู้ใดใช้เรืออีแปะหรือที่บางคนเรียกว่าเรือป๊าบ จะพายได้ช้ากว่าหนักแรงต้องใช้กำลังมากมิฉะนั้นจะไม่ทันเพื่อนมีแต่ดำเท่านั้นที่ใช้เรืออีแปะพายไปโรงเรียนแล้วทันเพื่อน ๆ ที่พายด้วยเรือบดเพราะว่าดำมีรูปร่างแข็งแรงลำแขนกล้ามเป็นมัด ดำไม่เคยร้องขอให้พ่อแม่ซื้อเรือบดให้พายไปโรงเรียนเลย ต่างกับพจน์เรียกร้องให้พ่อแม่ซื้อเรือบดลำใหม่ให้ทั้งที่มีอยู่แล้วอ้างว่าเรือเก่าไม่สวยลุงชัยกับป้าแช่มผู้เป็นพ่อแม่ซึ่งมีฐานะไม่ดีนักเฝ้าบอกว่ายังไม่มีเงินพอที่จะซื้อเรือบดได้ รอให้ขายข้าวได้ก่อนถ้าพอมีเงินเหลือหลังจากใช้หนี้เถ้าแก่สุนแล้วจะซื้อให้ พจน์ก็ไม่ยินยอมจะไม่ไปโรงเรียนบ้างละจะเกเรบ้างละจนป้าแช่มต้องไปขอยืมเงินเถ้าแก่มาซื้อเรือลำใหม่ให้พจน์พายมาอวดพวกเราและเพื่อน ๆ ที่โรงเรียน ภายใต้ความทุกข์ยากของพ่อแม่ พวกเรามีความชำนาญในการโต้คลื่นได้เป็นอย่างดีจึงไม่มีความเกรงกลัวแม้คลื่นจากเรือใหญ่และที่สำคัญเราว่ายน้ำเป็น เสียงตะโกนโหวกแหวกจะมีไปตลอดทางด้วยความสนุกสนานประสาเด็กบางครั้งก็พายเรือแข่งกันบ้างแสดงท่าพายเรืออันโลดโผนบ้างโดยเฉพาะเปี๊ยกนักกระโดดน้ำจอมลีลาคนเดิมเวลาพายเรือก็ไม่ต่างกันบางครั้งไปยืนที่ท้ายเรือจนเกือบสุดแล้วจ้วงพายด้วยความหนักหน่วงพร้อมขย่มตัวไปด้วย หัวเรือโด่งขึ้นท้ายเรือเกือบจะจมน้ำดูแล้วหวาดเสียวว่าเรือจะจมลงเมื่อใด บางครั้งก็ขึ้นไปยืนเหยียบสองกาบเรือแล้วก็พายซึ่งลำพังยืนโดยไม่ต้องพายก็ยากแล้วสำหรับการนอนคว่ำพายนอนหงายพายนั้นธรรมดามากเกินไปบางคนพยายามทำให้ได้เหมือนที่เปี๊ยกทำถึงกับเรือล่มต้องไปช่วยเก็บกระดานปูเรือช่วยกู้เรือกันโกลาหล โดยเฉพาะสมุดหนังสือที่เปียกน้ำต้องรีบเอาไปตากให้แห้งมิฉะนั้นจะถูกครูลงโทษเอาได้ 

          พอถึงฤดูน้ำหลากในเดือนสิบเอ็ดสิบสองน้ำท่วมทุ่งดูเวิ้งว้างไปหมดบางคนว่าเหมือนทะเลทั้ง ๆ ที่ไม่มีโอกาสเห็นทะเลกันสันครั้งใต้น้ำจะเต็มไปด้วยสาหร่าย ตะไคร่น้ำดูเขียวน่ากลัวในระยะแรก ๆ แต่พอชินแล้วกลับรู้สึกสวยงามดีมีจอก แหน ผักบุ้ง ผักกะเฉด แพงพวย ลอยฟ่อง โดยเฉพาะสายบัวนานาชนิดที่มีทั่งบัวหลวง บัวเผื่อน และบัวผัน ออกดอกสีม่วงบ้าง ชมพูบ้าง ขาวบ้าง แดงก็มี ครามก็มาก ละลานตา หน้าน้ำเด็ก ๆ จะไม่พายเรือไปตามแม่น้ำแต่มักจะพากันพายเรือไปตามท้องทุ่งสนุกกว่า สถานที่ที่พวกเราเคยวิ่งเล่นว่าว เล่นไล่จับ ขุดจิ้งหรีด เก็บหญ้าหัวไก่ ปลูกต้นไม้กลับกลายเป็นมีน้ำเจิ่งนองไปหมดเป็นที่ให้พวกเราพายเรือ จำได้ว่าที่ตรงนี้เคยวิ่งหนีหมาบ้านป้าแจ่มกับเพื่อนอีกหลายคนที่มาเก็บฝรั่งขี้นก ต้นอ้อยกินกันต้องหกล้มถลอกปอกเปิก ตอนนี้มี กุ้ง ปลามาแหวกว่ายแทนพวกเราไปแล้ว มะกอกน้ำที่สุกร่วงลงแช่อิ่มในน้ำพวกเราเก็บมากินกันเป็นที่เอร็ดอร่อยเนื่องจากน้ำไม่สกปรกพวกฉันมักจะเตรียมเบ็ดติดตัวไปด้วยเสมอเพราะปลาชุกชุมมาก พอโรงเรียนเลิกระหว่างที่พายเรือกลับบ้านจะหาที่เหมาะ ๆ จอดเรือตกปลากัน ปลาสร้อย ปลาตะเพียน ปลากะมัง ปลาแขยง ปลาซิว ปลาหมอ จะหาง่ายมากนำกลับไปให้แม่ทอดต้มยำทำแกงบางทีก็เก็บผักบุ้งผักกะเฉดที่มีอยู่ทั่วไปไม่ต้องซื้อให้เปลืองเงิน วิธีหาปลาแถบบ้านฉันมีมากมายนอกจากลุงสมนักลอยข่ายดักปลา พ่อปิดเฝือกเอาลอบดักปลาในคลองอยู่เป็นประจำเมื่อคราน้ำไหลลง สำหรับการทอดแห ลงอวน สุ่มปลา ลงเบ็ดราว ปักเบ็ด ดักไซ เป็นเรื่องธรรมดาอย่างยิ่งแต่ที่ยังฝังใจไม่ลืมก็วิธีของลุงยังใช้อีจู้ หรือกระจู้ ดักปลาไหล อีจู้นี้สานด้วยไม้ไผ่รูปร่างคล้ายหม้อทรงสูง ๆ มีงาแซงเช่นเดียวกับลอบอยู่ที่ริมก้นเวลาดักใช้ห้อยเหยื่อไว้ ในกะพล้อปลาไหลเข้าไปแล้วก็ออกไม่ได้ ฉันได้เห็นความพยายามหนีเอาชีวิตลอดอย่างสุดฤทธิ์น่าสงสารมากแอบปล่อยไปตอนไม่มีใครเห็นถ้าลุงยังผู้เป็นคนดักปลาไหลรู้เข้าแกคงจะโกรธเอามาก ๆ เหมือนกันเพราะนั่นคืออาหารจานโปรดของแก การดักปลาด้วยอีจู้นี้ฉันไม่เคยเห็นป้ากับปู่คนไหนมากู้อีจู้ตามที่ครูเคยให้ท่องเลยเห็นแต่ลุงยังเท่านั้นมากู้เป็นประจำ สำหรับพวกเราแล้วถึงหน้าน้ำ น้ำต้องท่วมเป็นเรื่องที่ต้องประสบเป็นประจำทุกปีสิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องธรรมดาของชีวิตและเป็นส่วนหนึ่งที่แยกไม่ออกทีเดียว พวกเราไม่เคยคิดถึงอนาคตว่าจะเป็นไปในทางใดอาจเป็นเพราะไม่มีผู้ใดคอยมากระตุ้นก็เป็นได้และยิ่งไปกว่านั้นไม่เคยได้หวลคิดสักนิดเลยว่าน้ำที่ท่วมทุ่งได้ทำลายพืชผลทรัพย์สินตลอดจนทำลายความหวังของหลายครอบครัว ทำลายการศึกษาทั่งยังทำลายชีวิตของบางคนไป ฉันเคยคิดอยากจะนั่งเรือไปให้สุดแม่น้ำทั้งทางเหนือและทางใต้ อยากรู้อยากเห็นว่าจะได้พบกับสิ่งใดบ้างในท้องถิ่นอื่นแต่โอกาสเหล่านี้จะมีเพียงน้อยนิดสำหรับเด็กบ้านนอก พ่อแม่ไม่มีเวลาพาลูกไปเที่ยวพักผ่อนสนุกสนานเนื่องจากต้องทำงานหาเงินเลี้ยงปากเลี้ยงท้องตัวเป็นเกลียวพวกฉันจึงไม่มีหูตากว้างไกลเหมือนเด็กที่อยู่ในถิ่นเจริญ ด้วยสภาพแวดล้อมและความเป็นอยู่บีบบังคับ จำได้ว่าสมเพื่อนของพวกเรามีอาไปทำงานรับจ้างอยู่ที่กรุงเทพ อาพาไปเที่ยวสวนสัตว์ดุสิตเขาดินวนา สมเล่าถึงความยิ่งใหญ่และน่าภาคภูมิใจให้เพื่อน ๆ ได้ฟังพวกเราก็พลอยมีความรู้และได้ความสุขสนุกสนานไปด้วยแม้บางอย่างที่สมเล่าจะฟังดูแล้วเหลือเชื่อคิดว่าคงไม่มีช้างตัวโตเท่าโบสถ์สิงห์โตตัวเท่าบ้านตามที่สมว่า สำหรับจุกมีโอกาสดีกว่าสมเสียอีกที่ได้ไปเที่ยวทะเลบางแสนจังหวัดชลบุรีกลับมาคุยฟุ้งไปหมดถึงกับบอกว่าว่ายน้ำเฉียดฉลามปากกว้างไปนิดเดียวดีนะที่เป็นลูกแม่น้ำจึงว่ายน้ำหนีทัน ถ้าเป็นคนอื่นอาจจะไปอยู่ในท้องฉลามแล้ว ฟังดูเก่งดีอย่างยากจะเชื่อได้แต่พวกเราก็ยังดีใจที่มีโอกาสได้ชิมความเค็มของน้ำทะเลที่จุกสู้อุตสาห์มีน้ำใจตักใส่ขวดมาฝากสิ่งเหล่านี้เร้าใจให้พวกเราอยากพบอยากเห็นเป็นยกใหญ่ ก็ได้แต่เฝ้ารอโอกาสที่คงไขว่คว้าหาได้ยากเต็มทีแต่มีอยู่อย่างอนึ่งที่มั่นใจว่าเด็กชนบทอย่างพวกฉันมีมากมายไม่ต้องแสวงหานั่นคือความอดทนและสามารถทนกับความอดอยากได้มากกว่า

ติดตามคำนึงถึงอดีต ภาค ๓

 

 

 

 



ชื่อ
เบอร์โทรศัพท์
อีเมล
หัวข้อ
รายละเอียด






Copyright © 2010 All Rights Reserved.
แหล่งท่องเที่ยวในจังหวัดสมุทรปราการ
เชิญส่งบทความ หรือกิจกรรมที่เป็นประโยชน์ต่อสังคม การออกค่ายอาสาพัฒนา บันทึกการเดินทาง ท่องเที่ยว ประสบการณ์ชีวิต เล่าเรื่องราว ประกาศคนหาย บอกบุญ ลงในเว็บไซต์ www.9anant.com หรือส่งตรงที่ webmaster@9anant.com